door Ria Vitters

De doodstraf mocht in de 17^e eeuw in Alphen niet uitgevoerd worden, maar op 2 januari 1673 was alles opeens helemaal anders…Het was oorlog. De schepenen waren gevlucht. Het dorp stroomde vol Staatse soldaten en stadhouder Willem lll van Oranje had zijn hoofdkwartier ingericht op het Hof van Alphen. De eerste krijgsgevangenen waren ook al opgebracht: Een Staatse kolonel, vijftien Franse soldaten en vijf valsemunters!
De kolonel en de soldaten gingen achter slot en grendel…maar op het maken van valse munten stond de doodstraf. Diezelfde dag nog werden de vijf opgehangen aan geïmproviseerde galgen voor de kerk van Alphen… op de Blauwe Steen.

In het voorjaar van 1672 hadden Engeland, Frankrijk, Keulen en Munster aan de Nederlandse Republiek de oorlog verklaard. De Franse koning Lodewijk XIV stak in juni met zijn leger de Rijn over en veroverde in korte tijd grote delen van het land. Om de vijand te stoppen, zette de regering de polders tussen het Muiderslot en Loevestein onder water. Daardoor kwamen de Fransen niet verder dan Woerden en verschansten zich in de stad.

Hollandse Waterlinie

Stadhouder Willem III (21) besloot zich met het Staatse leger terug te trekken achter de waterlinie en vestigde zijn hoofdkwartier in ‘hofstede Kruydenburg’ in Zwammerdam (nu Bodegraven). De duizenden soldaten werden ondergebracht in Zwammerdam en omgeving… en alle mannen van Rijnland, tussen de 18 en 60 jaar, moesten komen helpen. Er verrezen forten tussen Nieuwerbrug en Alphen en er kwamen boten met geschut in de Oude Rijn te liggen.

Willem III besloot vlak voor de winter met een deel van het leger naar Charleroi te vertrekken om daar ‘de Fransen aen te tasten’. Hij stelde luitenant-generaal Von Königsmarck aan als zijn vervanger. Kolonel Pain & Vin kreeg het commando over de, strategisch gezien, belangrijkste forten bij Nieuwerbrug…op korte afstand van Woerden, waar de Fransen lagen!

Bevroren

Tegen de Kerst begon het water van de linie te bevriezen. De mannen van Rijnland moesten het ijs kapot hakken en de molenaars hielden het water in beweging. Ondanks alle maatregelen stapten op 27 december de Fransen bij Woerden de bevroren waterlinie op, richting regeringscentrum Den Haag. De tocht ging dwars over de Zegveldse Polder richting Nieuwkoop. Eenmaal bij de Meije werden ze zwaar beschoten door een legertje dappere mannen uit Aarlanderveen en Nieuwkoop.

Een deel van de Fransen probeerde nog via Alphen de linie over te steken. Maar ze kwamen niet verder dan fort Gouwsluis en de Trekvaart (nu Aarkanaal). Uit pure frustratie droop de vijand af richting Zwammerdam. Ondertussen vluchtte Königsmarck met zijn mannen naar Leiden en Pain & Vin naar Gouda. De inwoners werden aan hun lot overgelaten.

Moord en brand

Halverwege de ochtend van 28 december brandde het geweld los. In één dag tijd stonden bijna alle  molens en huizen tussen Fort Gouwsluis en Fort Nieuwerbrug in lichterlaaie, vaak met de bewoners er nog in. Ook de Kruydenburg, de Zwammerdamse kerk en de Zuideindermolen van Aarlanderveen (nu Dikke Molen) gingen in vlammen op. Er werd naar willekeur gemoord, geplunderd, gemarteld en verkracht. Zelfs kinderen werden niet gespaard!

De gewaarschuwde Prins kwam in de nacht van 30 op 31 december in Alphen aan. Omdat de Kruydenburg in vlammen was opgegaan, maakte hij van het Hof van Alphen zijn nieuwe hoofdkwartier en het leger werd ingekwartierd bij particulieren in Alphen en omgeving. Nog diezelfde dag organiseerde Willem lll een grote krijgsraad. Ook admiraal Tromp werd opgeroepen. Hij arriveerde op 1 januari met zijn sloep in Alphen en kreeg de opdracht zo snel mogelijk voor meer boten met geschut te zorgen. Kolonel Pain & Vin en enkele Franse krijgsgevangenen zaten inmiddels achter slot en grendel, maar de vijf op heterdaad betrapte valsemunters kregen direct de galg.

Stadhouder Willem lll van Oranje met commandostok voor het Hof van Alphen

Gedurende de weken daarop stond Pain & Vin, wegens ongeoorloofd verlaten van het strijdtoneel, drie keer terecht. Twee keer voor de Krijgsraad in Alphen en de derde keer voor de Hoge Raad in Den Haag. Willem III hield Pain & Vin verantwoordelijk voor de ramp en eiste de doodstraf. Hij stond erop dat de onthoofding in Alphen zou plaatsvinden, te midden van de manschappen. De scherprechter (beul) voltrok op 23 januari 1673 het vonnis in drie slagen…op de Blauwe Steen voor de Alphense kerk… de plek waar doorgaans gewone burgers terecht stonden. Een grotere straf en een diepere vernedering kon een militair niet krijgen. Zijn lichaam werd begraven in de kerk van Gouda. Von Königsmarck kwam er met een degradatie vanaf.

Willem lll

Gedurende de eerste negen maanden van 1673 verbleef de legerleiding in het hoofdkwartier en lag een deel van het leger in Alphen en omgeving. Begin februari begon het weer te vriezen. Willem III kwam onmiddellijk met rijtuig, hofhouding en lijfwacht van Den Haag naar het Hof van Alphen. Van alle kanten snelden hulptroepen toe. Maar de verwachte aanval van de Fransen bleef uit. Eind 1673 wist de stadhouder het front helemaal naar het zuiden te verplaatsen. Daardoor keerde de rust in de regio terug en kon de waterlinie worden opgeheven.

Nabeschouwing

De Blauwe Gerechtssteen lag al eeuwen voor de kerk van Alphen en zou er nog tot 1915 blijven liggen. Wanneer de ster om de steen gelegd is, is niet bekend. Maar deze wordt al genoemd in het boek van P. Plemper, Beschryving van de Heerlykheid en het Dorp Alphen uit 1714.

Sententie (vonnis)

De Historische Vereniging is in het bezit van de ‘Sententie van den Hoogen Krijghs-Raedt der Vereenigdhe Nederlanden, Jegens Moyses Pain & Vin, Gewesene Collonel ende Quartier-Meester generael, gepronuncieert tot Alphen, den 23. Januari 1673’. Deze is op verzoek in te zien.

Verder lezen:

Viersprong nr. 150 t/m 153 (2022):

De gebeurtenissen in het rampjaar 1672/1673 in Alphen zijn uitgebreid beschreven in 3 artikelen en een special. De losse nummers zijn te koop in De Vergulde Wagen.