door Ria Vitters

Daar stond je dan, zo’n zestig jaar geleden, te peinzen voor het schoolbord. Je probeerde de som uit te rekenen, die de meester op het bord had geschreven…en de hele klas keek toe!

Een staartdeling dit keer. Het witte krijtje kraste over het stroeve bord. Je drukte te hard. Het krijtje brak. De meester stond klaar om je te helpen, als je niet uit de som kwam. Voor eventuele correcties had hij een rood krijtje in zijn hand. Maar het lukte toch de opdracht tot een goed einde te brengen. Gelukkig…

De bel voor de pauze kondigde het einde van de les aan. Vlug naar buiten…met dat witte stukje krijt. Vakken tekenen op het schoolplein voor een hinkelspelletje. Iemand had stoepkrijt bij zich. Dat schreef beter op die ruwe tegels.

Tijdens het speelkwartier was het schoolbord schoongeveegd. Na de pauze kon de taalles beginnen…met een heel dun krijtje…op een bord met schrijflijnen…

Het is heel goed mogelijk, dat het schoolbordkrijt en het stoepkrijt destijds zijn gemaakt in één van de fabriekspanden van de ‘Zuid-Hollandsche Krijtindustrie’ in Alphen aan den Rijn. De fabriekshallen en het kantoor stonden – en staan nog steeds – in de Raadhuisstraat tegenover Park Rijnstroom. Maar de gebouwen staan leeg. De Krijtindustrie is verhuisd naar Hoogeveen.

Achter de schermen worden plannen gemaakt. Op de tekentafel liggen al enkele schetsen. Er komen nieuwe woonhuizen…een kleinschalig project…Het is de bedoeling dat niet alle panden helemaal tegen de vlakte gaan. Als het enigszins mogelijk is, worden beeldbepalende en cultuurhistorische

elementen behouden en/of geïntegreerd, want het buurtschapje waar deze panden staan, heeft een rijk en bijzonder verleden…

Archeologisch onderzoek

Voordat er nieuw gebouwd en verbouwd gaat worden, zal er eerst archeologisch onderzoek plaatsvinden. Er zijn al grondboringen gedaan. Ook zijn er al vooronderzoeken geweest naar de historie van de ‘plangebieden’. Door de Omgevingsdienst Midden-Holland werd daarbij de hulp ingeroepen van de Historische Vereniging Alphen aan den Rijn. Het archeologisch onderzoek zal uitgevoerd worden in twee delen, omdat Raadhuisstraat 119 blijft staan. Dit pand behoorde niet bij de gebouwen van de ‘krijtfabriek’. Kavel A betreft Raadhuisstraat 103 t/m 117 en kavel B betreft Raadhuisstraat 121, 129a en 129b.

HISTORISCH ONDERZOEK

Buurtonderzoek

Voor de archeologen is het van belang van tevoren iets te weten over de geschiedenis van de plaatsen waar ze straks gaan graven. Van de prehistorie tot de huidige situatie. Het onderzoek van de HVA heeft zich beperkt tot schriftelijke bronnen over dit gebied.

De panden van kavel A en B liggen in een eeuwenoud buurtschap, ontstaan in het midden van de 17^e eeuw, na de Tachtigjarige Oorlog. De ontwikkeling van de bebouwing heeft alles te maken met de vestiging en groei van twee ondernemingen aan weerzijde van het gebied. Aan de zuidzijde stond rond 1650 een pannenbakkerij en aan de noordzijde werd korte tijd later een houtzaagmolen gebouwd. Beide bedrijven stonden buitendijks aan de Rijn.

1650 – 1700

Op een kaart uit 1650 van de Lage Rijndijk – uit het archief van het Hoogheemraadschap Rijnland (HHR) – is bebouwing te zien tussen de buitenplaats Beerendrecht en de uitwatering van de Kortsteektermolen. Van links naar rechts: een pannenbakkerij, een huis of loods haaks op de Rijn en een huis of loods parallel aan de Lage Rijndijk (nu Raadhuisstraat). De houtzaagmolen op stenen voet werd kort na 1650 gebouwd op het perceel ten noorden van de uitwatering, ook wel Molenwetering, Hoeck- of Hooghsloot genoemd. De houthandelaren, die de molen bouwden, zaten al een aantal jaren in dat gebied, buitendijks tussen de Rijn en de Lage Rijndijk.

Uit het kohier Haardstedengeld – een belasting op het aantal haardplaatsen per pand – blijkt, dat er in 1665 tussen de pannenbakkerij en de houtzaagmolen, slechts één pand stond met twee stookplaatsen!  Het bedrijf was van timmerman Joost Cornelisz ter Muijl. Waarschijnlijk gaat het om het gebouw haaks op de Rijn (zie kaart 1650)

In 1670 kwam er ten noorden van Ter Muijl een huis, scheepmakerij, erf en helling in de verkoop, waarvan het bouwjaar onbekend is. De nieuwe eigenaar, Dirck Pietersz Schrael, kocht deze onderneming van de erfgenamen van de legendarische kapitein Reynout Engebrechtsz Veenhuysen uit Rotterdam. Veenhuysen voer als kapitein voor de VOC en de WIC. Hij maakte meerdere reizen met verschillende schepen. In 1642 vertrok hij met zijn vloot uit Vlissingen, werd overvallen door de Engelse oorlogsvloot onder leiding van admiraal Blake en wist als enige met zijn schip te ontsnappen. Het zou niet het enige zeeslag zijn in zijn leven.

Het is niet bekend of er op de werf in Alphen (kleine) schepen voor de vloot werden gebouwd. Waarschijnlijk was de scheepmakerij een beleggingsobject van de kapitein. Het lijkt erop dat Dirck Schrael het timmerbedrijf van Joost ter Muijl later bij zijn bedrijf betrokken heeft, maar de bronnen zijn daar niet eenduidig over. Op de kaart van 1650 staat de scheepmakerij parallel aan de Lage Rijndijk en had deze onderneming een flink erf ter beschikking tussen het huis, de loods en de Rijn.

Tijdens het Rampjaar in 1672/1673 lagen er veel Staatse soldaten in Alphen en Aarlanderveen, die in de ijskoude winter alles wat van hout was, hebben opgestookt om zich warm te kunnen houden. Ook de houten droogstellingen van de pannenfabriek, de bovenbouw van de houtzaagmolen en de voorraden hout van de houtkopers en het scheepstimmerbedrijf gingen in vlammen op. Het duurde vele jaren voor de bedrijven deze schades te boven waren. Wellicht zijn er nog sporen van deze oorlog te vinden in de kavels, zoals bij eerdere opgravingen in de Raadhuisstraat.

In 1674 overleed de eigenaar van de houtzaagmolen. Uit de boedelbeschrijving blijkt dat hij tussen de scheepmakerij en de uitwatering een huisje had laten bouwen, behorend bij zijn bedrijf.

Rond 1700 stond er dus op de huidige kavels van de Krijtindustrie een scheepmakerij met huis, scheepshelling en een werf …plus een huisje behorend bij de houtzaagmolen.

Maar daar blijft het niet bij…

Wordt vervolgd…